Thời Hùng Vương, kinh đô Văn Lang, vùng đất Thăng Long – Hà Nội lúc đó là một làng quê. Khoảng thế kỷ III trước công nguyên, Thục Phán (An Dương Vương) thay thế vua Hùng dựng nước Âu Lạc, dời đô xuống miền Cổ Loa. Kinh đô Cổ Loa đi vào lịch sử với tư cách là kinh thành, thị thành, quân thành, trung tâm đầu não chính trị, kinh tế của nước Âu Lạc.
Vị trí Thủ đô Hà Nội
- Năm 179 trước Công Nguyên, nước Âu Lạc bị Triệu Đà thôn tín. Âu Lạc rơi vào ách thống trị của các triều đại phong kiến phương Bắc kéo dài ngàn năm. Vùng đất Thăng Long – Hà Nội xưa được đặt với các tên gọi khác: Tống Bình; Đại La; Long Đỗ
- Năm 40 – 43: sau khi khởi nghĩa Hai Bà Trưng, vùng đất Mê Linh đã được lựa chọn là kinh đô. Năm 544 sau khi dựng cờ khởi nghĩa đánh thắng quân xâm lược nhà Lương, Lý Bí tự xưng là Nam Việt Đế, đặt niên hiệu là Thiên Đức và đặt tên nước là Vạn Xuân, xây dựng tòa thành kiên cố đầu tiên của cư dân Thăng Long xa xưa bên dòng sông Tô Lịch, đánh dấu mốc lựa chọn vùng đất này là kinh đô.
- Thời nhà Tùy, Đường, trụ sở đô hộ của phong kiến phương Bắc cũng đều lần lượt chuyển về vùng đất Hà Nội (đặt tên là Tống Bình, Long Đỗ, cho đắp thành Đại La). Sau này, Khúc Thừa Dụ, Dương Đình Nghệ khi giành được quyền tự chủ, đặt cơ sở cho nền độc lập của dân tộc, cũng đặt trụ sở ở đất Đại La.
- Năm 938, sau chiến thắng lẫy lừng trên sông Bạch Đằng, đánh bại quân xâm lược Nam Hán, Ngô Quyền xưng vương. Cổ Loa sau một nghìn năm, lần thứ 2 trở thành kinh đô của nước Việt.
- Trước năm 1010, các bậc đế vương như An Dương Vương, Hai Bà Trưng, Lý Nam Đế, Ngô Quyền đã sớm nhận ra vị trí trung tâm của vùng đất Hà Nội xưa, chọn đất thuộc vùng Thăng Long – Hà Nội để đóng đô, xây dựng nền độc lập
- Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô về thành Đại La, đổi tên thành Thăng Long. Mở đầu thời kỳ Thăng Long – Hà Nội, ngàn năm lịch sử. Trong Chiếu dời đô, đức vua Lý Thái Tổ viết: “thành Đại La, kinh đô cũ của Cao Vương, ở vào nơi trung tâm trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi, chính giữa nam bắc đông tây, tiện nghi núi sông sau trước. Vùng này mặt đất rộng mà bằng phẳng, thế đất cao mà sáng sủa, dân cư không khổ thấp trũng tối tăm, muôn vật hết sức tươi tốt phồn thịnh. Xem khắp nước Việt đó là nơi thắng địa, thực là chõ tụ hội quan yếu của bốn phương, đúng là nơi thượng đô kinh sư mãi muôn đời”.
- Năm Thiên Thành thứ 2 (1029) nhà Lý cho đắp một lớp thành đất bao bọc xung quanh gọi là Phương Thành. Trong thành được chia ra 61 phường. Năm Kiến Trung thứ 7 (1230) đời Trần Thái Tông, định lại các phường, chia ra Tả, Hữu, gọi Hoàng Thành là Long Phượng Thành
- Thế kỷ XIV, đất nước rơi vào tay phong kiến phương Bắc, cho đến năm 1400, nhà Hồ thành lập đổi tên Thăng Long thành Đông Đô (sánh với Tây Đô thuộc địa phận Thanh Hóa).
- Năm 1427, Vua Lê Lợi đóng ở thành Đông Kinh, đổi niên hiệu là Thuận Thiên, lấy quốc hiệu là Đại Việt. Vì Thanh Hóa có Tây Đô, cho nên gọi thành Thăng Long là Đông Kinh.
- Năm 1527, dưới triểu Nhà Mạc trở lại tên gọi Thăng Long, là đô thành của triều Mạc, trong thời kỳ này, năm 1588 đánh dấu ấn quan trọng khi Mạc Mậu Hợp cho đắp them 3 lần lũy ngoài thành Đại La, rộng hơn thành Đại La thời kỳ trước, đã đưa toàn bộ khu vực Hồ Tây vào trong phạm vi thành Thăng Long, tạo nên diện mạo Hoàng thành Thăng Long suốt từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII.
- Năm 1789 – 1802, vua Quang Trung đóng đô ở Phú Xuân (Huế), Đông Kinh trở thành thủ phủ của tổng trấn Bắc Thành. Năm 1802, Gia Long quyết định đóng đô ở tại nơi cũ Phú Xuyên, không ra Thăng Long, đổi kinh thành Thăng Long thành trấn thành miền Bắc, tên Thăng Long vẫn được giữ ( “Long” lúc này không phải là “rồng” mà có nghĩa là “thịnh vượng”)
- Năm 1805 – 1829, Hà Nội mở rộng đến phủ Hoài Đức gồm 2 huyện: Thọ Xương (Vĩnh Xương cũ) có 8 tổng, 194 phường, thôn, và Vĩnh Thuận (Quảng Đức cũ) có 5 tổng, 56 phường, thôn.
- Năm Minh Mạng thứ 12 (1831) Nguyễn Thánh Tổ bãi bỏ Bắc Thành, cải cách hành chính đặt ra tỉnh Hà Nội, gồm 4 phủ (15 huyện, 127 tổng, 1.104 xã, thôn, phường). Tỉnh Hà Nội thời kỳ đó bao gồm toàn bộ nội thành và 2 tỉnh Hà Đông (cũ) và tỉnh Hà Nam, nằm giữa 2 dòng sông là sông Hồng và sông Đáy. Tỉnh lỵ là phủ Hoài Đức (thành Thăng Long cũ). Hà Nội giai đoạn này chia thành nhiều phường nhỏ và thôn, trại. Huyện Thọ Xuân có 116 phường, thôn, trại. Huyện Vĩnh Thuận có 27 phường, thôn, trại.
- Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược nước ta. Chúng tiến công hà Nội lần thứ nhất vào các năm 1873, lần thứ 2 năm 1982. Năm 1888, tổng thống Pháp ra sắc lệnh lập thành phố Hà Nội. như vậy, thời Nguyễn (1802 – 1888) kinh thành Thăng Long bị đổi làm trấn thành miền Bắc, phá bỏ kinh thành cũ xây hẹp hơn kinh đô ở Phú Xuân
- Năm 1902, thực dân Pháp lập Hà Nội làm thủ phủ của toàn Đông Dương. Với chính sách khai thác thuộc địa trên quy mô lớn của thực dân Pháp, bộ máy chính quyền, địa giới hành chính, diện mạo của Hà Nội thayd dổi rấ nhiều.
- Năm 1914, nội thành Hà Nội được Pháp chia thành 8 quận. Năm 1915, ngoại thành Hà Nội đổi thành huyện Hoàng Long (trực thuộc tỉnh Hà Đông)
- Năm 1925 – 1936, vung nội thành của Hà Nội được mở rộng đáng kể. Khu Hoàn Kiếm trở thành trung tâm thành phố. Đây là địa giới phân biệt giữa phố cổ với khu phố mới mang kiến trúc kiểu ô bàn cờ.
- Năm 1942 Pháp sáp nhập một phần huyện Thanh Trì của tỉnh Hà ĐÔng vào Hà Nội, thành lập “địa lý đặc biệt Hà Nội” gồm huyện Hoàng Long và 22 xã thuộc phủ Hoài Đức, được chia thành 8 tổng, 60 xã. Diện tích 130 km2, dân số 30 vạn người.
- Năm 1945, thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa và lấy thành phố Hà Nội làm Thủ đô. Năm 1954, Thủ đô Hà Nội được giải phóng khỏi ách thực dân Pháp. Năm 1976, Hà Nội trở thành thủ đô của nước Cộng hòa Xã hội chủ nhĩa Việt Nam cho đến nay.
- Từ năm 1954 đến nay, Hà Nội có 4 lần điều chỉnh lớn về địa giới hành chính: mở rộng địa giới hành chính năm 1961; mở rộng địa giới hành chính năm 1978; thu hẹp địa giới hành chính năm 1991; và mở rộng địa giới hành chính năm 2008.
Tổng 4 lần địa giới hành chính thành phố Hà Nội:
- Năm 1961, diên tích 586,2km2, dân số 913.400 người, mật độ dân số 1558 người/m2, số quận, huyện, thị xã 8, xã phường, thị trấn 467
- Năm 1978 diện tích 2.123km2, dân số 2.500.000 người, mật độ dân số 1150 người/m2, 16 quận, huyện, thị xã, 366 xã, phường, thị trấn.
- Năm 1991 diện tích 921,8 km2, dân số 2.052.000 người, mật độ dân số 2145 người/m2, 9 quận, huyện, thị xã, 222 xã, phường, thị trấn.
- Năm 2008 diện tích 3.359,84km2, dân số 6.232.940 người, mật độ dân số 1863 người/m2, 29 quận, huyện, thị xã, 577 xã, phường, thị trấn.
Lần mở rộng địa giới hành chính năm 2008, Hà Nội gồm cả toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh của tỉnh Vĩnh Phúc và 4 xã thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình. Diện tích hiện nay 3.359,84km2, gấp 3,6 lần diện tích cũ, là 1 trong 17 thủ đô có diện tích lớn nhất thế giới, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giúp Hà Nội có them không gian quy hoạch phát triển Thủ đô với tầm nhìn dài hạn. Tiềm năng đất đai, nguồn nhân lực sau khi mở rộng địa giới hành chính tạo điều kiện để Hà Nội phát triển cả về không gian kinh tế, kết cấu hạ tầng, kiến trúc đô thị theo hướng văn minh, hiện đại, cùng với hàng ngàn di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của địa phương sẽ góp phần khẳng định vị thế trung tâm của thủ đô, tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển nhanh hơn, toàn diện và hiệu quả hơn của vùng đất Thăng Long – Hà Nội ngàn năm văn hiến.
- Năm 2013 chính phủ ban hành Nghị quyết số 132/NQ-CP về việc tách huyện Từ Liêm để thành lập 2 quận mới là Bắc Từ Liêm và Nam Từ Liêm. Từ 2013 đến ngày 30/6/2025, Hà Nội có 30 đơn vị hành chính cấp huyện, bao gồm 12 quận (Ba Đình, Hoàn Kiếm, Tây Hồ, Long Biên, Cầu Giấy, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Hoàng Mai, Thanh Xuân, Nam Từ Liêm, Bắc Từ Liêm, Hà Đông), 1 thị xã (Sơn Tây) và 17 huyện (Ba Vì, Chương Mỹ, Đan Phượng, Đông Anh, Gia Lâm, Hoài Đức, Mê Linh, Mỹ Đức, Phú Xuyên, Phú Thọ, Quốc Oai, Sóc Sơn, Thạch Thất, Thanh Oai, Thanh Trì, Thường Tín, Ứng Hòa,…)
- Từ 01/7/2025, Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 của UB Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025. Trên cơ sở Đề án số 369/ĐA-CP ngày 09/5/2025 của Chính phủ về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định sắp xếp để thành lập các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội. Hà Nội có 126 đơn vị hành chính cấp xã, phường, bao gồm 51 phường và 75 xã.
Thủ đô Hà Nội, trong tiến trình phát triển chung của quốc gia, đang bước vào một kỷ nguyên mới, chuyển tiếp từ tăng trưởng theo chiều rộng sang phát triển bền vững, hiện đại và hội nhập sâu rộng. Giai đoạn này được đặc trưng bởi tầm nhìn phát triển dài hạn, tư duy quy hoạch mang tính toàn cầu gắn với bản sắc Thủ đô, cùng phương thức hành động chủ động, sáng tạo, khai thác hiệu quả các cơ họi mới và giá trị mới trong bối cảnh quóc tế và khu vực biến đổi nhanh chóng. Hình ảnh Thủ đô trong thời kỳ mới được xác lập như một không gian đô thị giàu truyền thống lịch sử, có năng lực kết nối toàn cầu, phát triên hài hòa giữa kinh tế, văn hóa và môi trường; nơi chính quyền vận hành theo nguyên tắc phục vụ, cộng đồng doanh nghiệp đóng vai trò động lực, xã hội được xây dựng trên nền tảng niềm tin, và người dân thụ hưởng chất lượng sống ngày càng cao.
Trong bối cảnh đó, việc đổi mới mô hình quản trị đô thị và nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp trở thành yêu cầu mang tính tất yếu của tiến trình phát triển. Chính quyền cơ sở được xác định là cấp trực tiếp tổ chức thực thi quy hoạch, chính sách và quản lý không gian sống của cộng đồng dân cư. Đây là nơi phản ánh rõ nét nhất các biến động xã hội, đồng thời là không gian thử nghiệm và khởi nguồn cho các sáng kiến phát triển bền vững.
Việc tổ chức lại 126 đơn vị hành chính cấp xã, phường là kết quả của quas trình tái cấu trúc không gian hành chính – quản lý, nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao năng lực điều hành và quản trị lãnh thổ, bảo đảm sự phát triển đồng bộ giữa các khu vực đô thị và nông thôn của Thủ đô. Sự điều chỉnh này không gian đơn thuần mang ý nghĩa kỹ thuật về địa giới, mà thể hiện bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển: từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại, từ tổ chức phân tán sang tích hợp không gian – chức năng, từ phương thức điều hành thụ động sang vai trò chủ động kiến tạo và dẫn dắt phát triển đô thị bền vững.
Thông tin tham khảo: Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm